Privé-wijken nemen ook overal ter wereld een hoge vlucht. Maar Nederlanders hebben een hekel aan muren, prikkeldraad en roadblocks. Met sloten en verkeersmaatregelen blijk je vreemden ook te kunen weren. Onze hang naar veiligheid vereist een steeds grotere controle van de omgeving: andere mensen zijn niet in de eerste plaats burgers, maar potentiële bronnen van gevaar die moeten worden buitengesloten. Liefst letterlijk. Ommuurde wijken nemen dan ook overal ter wereld een hoge vlucht: in de Verenigde Staten, Zuid-Amerika, Indonesië, Rusland, Noord-Afrika. Muren zijn niet alleen een speeltje van de rijken, ook de bewoners van sloppenwijken schermen zich af van de boze buitenwereld zoals in Brazilië. Nederland slaagt er nog steeds in om het fenomeen buiten de deur te houden, tenminste als je alleen kijkt naar letterlijke muren om woonwijken. Maar particuliere bedrijfsterreinen, afgesloten stegen, omheinde natuurgebieden en particuliere bungalowparken vinden we geen probleem. Tegelijk ontstaan er nieuwe muren: geluidsschermen, waterpartijen en snelwegen die barricades opwerpen. Een geaccepteerd verschijnsel zijn ook de woonwijken die slechts één toegangsweg hebben en die de facto functioneren als een afgesloten eenheid waar je alleen komt als je er iets te zoeken hebt. Zo staat aan het begin van de Watsonweg in Uithoorn een merkwaardig verkeersbord: een doodlopende straat met twee doodlopende zijstraten. Meerwijk-West is namelijk een doodlopende wijk. Verkeersmaatregelen blijken een effectief hulpmiddel om vreemden te weren. Zo schrikt een bungalowpark bij Zoutelande mensen af doordat er bij elke toegangsweg een bord staat dat inrijden verbiedt, alleen de eigenaren weten dat je die gewoon mag negeren. Bewoners van een zijstraatje van de Amsterdamse De Lairessestraat hebben zelf een bord 'eigen weg' geknutseld en opgehangen. En in de duinen bij Langeveld verbieden vijftien boerderettes de toegang tot hun straat met het blauwe bordje verboden toegang, artikel 461. 'We zullen de discussie over ommuurde wijken moeten gaan voeren', zegt Friso de Zeeuw, directeur Nieuwe Markten van het Bouwfonds, 'Veiligheid zal een prominente rol blijven spelen.' De Zeeuw ziet drie ontwikkelingen bij elkaar komen: het optrekken van fysieke barrières rond wijken of dat nu muren of sloten zijn , de privatisering van de beveiliging door de inschakeling van particuliere bewakingsdiensten en tenslotte de homogenisering van wijken: Ons Soort Mensen dat naar elkaar toetrekt. 'Samen zorgen deze drie processen voor een explosief mengsel. Daar moeten we over praten, de radicale ontkenning die je nu in Nederland steeds hoort is te makkelijk, een Pavlov-reactie.' Voorzichtig zegt de voormalige PvdA-wethouder dat hij zelf geen mening heeft: 'Ik wil het punt slechts op de agenda zetten.' Met kleine buurten die zich afsluiten van hun omgeving, zeg twintig, vijfentwintig woningen, heeft hij in ieder geval geen moeite. 'Die schaal vind ik acceptabel, dat is meer een straat dan een wijk.'Steden beschouwen we als open podia waar mensen, goederen, ideeën en culturen worden uitgewisseld, maar deze openheid is een vrij recent kenmerk van steden. De geboortedatum van de open stad is zeer nauwkeurig aan te wijzen: de dag na de inname van de Bastille van Parijs. Op vijftien juli 1789 begon de sloop van de muren van de Bastille en dat was de opmaat voor de sloop van de stadswallen en -poorten in heel Europa. In Het lege land; de ruimtelijke orde van Nederland 1798-1848 beschrijft Auke van der Woud hoe dit proces in Nederland verliep. In 1813 kregen ruim vijftig steden te horen dat hun stadswallen niet langer een militaire functie hadden, maar dat betekende niet dat ze zo snel mogelijk werden afgebroken. Integendeel, de steden waren er niet happig op om zich open te stellen en hielden vast aan de gewoonte om de poorten na zonsondergang af te sluiten en de sleutel in te leveren bij de burgemeester. De hele nacht kon er dan niemand meer in of uit. Er was een Koninklijk Besluit nodig om de steden te dwingen ook 's nachts mensen toe te laten, wat ze vervolgens bemoeilijkten door hoge nachttarieven in te stellen. Het was het kostbare achterstallig onderhoud dat de steden ertoe bracht hun stadspoorten te slopen en ze te vervangen door eenvoudige barrières, vaak niet meer dan een hek met een wachter ernaast. Deze barrières verdwenen pas in 1864 toen de gemeentelijke tolgelden werden afgeschaft, de muren verdwenen nog later. Op de plaats van de stadswallen werden parken aangelegd in Engelse stijl, de zogenaamde stadswandelingen. Deze parken waren expliciet bedacht om rijke burgers aan te trekken, city marketing avant la lettre. Het lijkt alsof de film van de stedenbouw op dit moment langzaam wordt teruggedraaid. Als eerste verschenen de muren weer, in de vorm van geluidswallen, sloten en hekken. Tegenwoordig worden zelfs al echte muren gebouwd zoals bij de kastelen van Sjoerd Soeters bij 's-Hertogenbosch, het veelbesproken Landgoed Haverleij. Ook hier is sprake van city marketing, maar nu worden rijke mensen juist aangetrokken door beslotenheid. Anno 2001 zijn we teruggekeerd op het punt waar we halverwege de negentiende eeuw waren: muren zonder poorten. Maar als de film nog verder draait zullen de poorten terugkeren als sluitstuk. De politieke weerstand daartegen is nog steeds groot, maar daarin kan snel verandering komen. Bernard Hulsman bedacht onlangs in NRC Handelsblad het volgende scenario: nieuwe Bosche voetbalrellen, het gemeentebestuur sluit de binnenstad weer af door de bruggen op te halen en vervolgens trekken de voetbalvandalen naar de rijke woongemeenschappen om te plunderen. In werkelijkheid liggen de kastelen te ver uit de stad voor zo'n scenario, en is de organisatiegraad van hooligans te gering. Het kan eenvoudiger: stel je een serie inbraken in een van de kastelen voor, met een verkrachting als klap op de vuurpijl. Een stadsbestuur moet heel sterk in zijn schoenen staan om in zo'n situatie de hekken te verwijderen die de bewoners samen met een beveiligingsdienst laten plaatsen, zeker als de camera's van SBS6 er bovenop staan. Maar goed, de gemeente heeft op dit moment in ieder geval nog wel het juridische recht om hekken te laten verwijderen: de binnenplaatsen van de kastelen zijn openbaar terrein. Tenminste bij de drie die nu gebouwd worden, want projectontwikkelaar Heijmans zou de onderhandelingen met de gemeente graag openbreken om de andere kastelen een privébinnenterrein te geven. 'Meer blauw op straat neemt niet die gestalte aan die burgers wel zouden willen,' zegt Cees Struycken, verkoopmanager van Heijmans, 'blijkbaar kun je sommige taken niet meer volledig aan de gemeente overlaten. ' In een gedeeltelijke privatisering van de binnenruimtes zoals de gemeente 's-Hertogenbosch voorstelde namelijk alleen de parkeerplaatsen ziet hij niets: 'Dan moeten bewoners mee gaan betalen aan het onderhoud van de verplichte openbare parkeerplaatsen op het terrein.' Nee, de moderne stadsbewoner wenst alleen voor zijn eigen belang te betalen. En dat lukt hem steeds vaker.In Amerika hebben privéwijken sinds de jaren zestig een hoge vlucht genomen. Een deel van deze wijken is daadwerkelijk ommuurd de zogenaamde gated communities maar de meerderheid biedt de aanblik van een gewone suburb. Hoogstens zie je in de berm kleine bordjes private property. Cijfers uit 1997 houden het aantal ommuurde Amerikanen op 8,4 miljoen. Over privéwijken zijn geen recente cijfers bekend, maar twintig miljoen inwoners lijkt een voorzichtige schatting. Dat is bijna tien procent van de bevolking. Makelaars schermen graag met het woord community, maar van een gemeenschap is doorgaans geen sprake: het zijn wijken die door projectontwikkelaars zijn gebouwd voor specifieke doelgroepen: senioren, golfers, yuppies. Het enige samenbindende element is de zoektocht naar privacy en veiligheid. Daarbij gaat het niet zo zeer om de objectieve kans om het slachtoffer te worden van criminaliteit, als wel om de angst voor de willekeur waarmee criminaliteit toeslaat. De bouw van privéwijken is in eerste instantie zeer aantrekkelijk voor gemeenten: de straten, riolering en parken worden gefinancierd door de projectontwikkelaar. De bewoners betalen zelf voor hun vuilophaal, verlichting en veiligheid. Zonder investeringen krijgen gemeentes dus extra belastingbetalers binnen hun grenzen. Maar daarmee halen ze wel het paard van Troje binnen: bewoners van privéwijken protesteren steeds vaker dat ze tweemaal belasting betalen: voor hun eigen wijk en voor de stad. Een nieuwe strategie in Californië is nu de ontwikkeling van wijken die niet langer deel uitmaken van een stad of ander openbaar lichaam: de privéstad. Stedelingen kun je de inwoners daarvan niet meer noemen, het zijn aandeelhouders geworden: buy your own government. Privéwijken en -steden hebben hun eigen wetten: de covenants, conditions and restrictions (CC&R's), die elke eigenaar moet ondertekenen en die bij verkoop overgaan op de volgende bezitter. De CC&R's - die soms enkele honderden pagina's beslaan - leggen bijvoorbeeld vast dat bewoners niets aan de buitenkant van hun huis mogen hangen, dat ze hun gras moeten maaien, hun gordijnen moeten kiezen uit een voorgeschreven kleurpallet, geen huisdieren mogen houden en niet over hun eigen gazon mogen lopen omdat dan een pad wordt uitgesleten. Ook de minimumleeftijd van de bewoners, de hoogte van de schuttingen en het aantal dagen dat logés mogen blijven slapen kunnen voorgeschreven zijn. Bestuurders en managers van privéwijken zien strikt toe op naleving van de regels, al is het maar om te voorkomen dat bewoners hen voor de rechter dagen wegens waardevermindering van hun huis. Om over onveiligheid nog maar te zwijgen: wee het bestuur dat niet alle maatregelen neemt die nodig zijn om lijf en leden van de bewoners te beschermen. En zo worden steeds meer wijken afgesloten met borden, met hekken en zelfs met muren, prikkeldraad en roadblocks. Friso de Zeeuw van het Bouwfonds heeft gelijk: over deze ontwikkelingen zullen we moeten praten, anders rukt de privatisering sluipenderwijs op en sterft de openbare ruimte een langzame dood.
Taal / Language
Boeken
- Asfaltreizen – Een verkenning van de snelweg
- Binckhorst Magazine
- De marktgids voor Amsterdam
- De mobiele stad – Over de wisselwerking van stad, spoor en snelweg
- De Ronde van U.
- De vierkante meter
- Eigen baas – Kort & krachtig
- Eindhoven Hoofdstad
- Groeten uit Vinexland
- Handboek Eigen Baas (gratis)
- Het land van Lely – Reisboek in 103 stukken
- Kruispunt Utrecht
- Kunstwerken & Kunstwerken
- Lelysteden – Een associatieve reisgids
- Naar een alzijdig station
- Onder Weg!
- Ruimte voor de Amsterdamse binnenstad
- Slim Zand – Hoe ASML verscheen in Veldhoven
- Snelweg x Stad
- Stedelijke vraagstukken, veerkrachtige oplossingen
- Streetwise Rotterdam
- Turtle 1 – De auto uit Afrika
- Wij zijn goed
Kranten en tijdschriften
Projecten
Onderwerpen
Series
- De kust
- De lunch
- De markten van Amsterdam
- De mobimens
- De telefooncel
- Dossier A2
- Dossier A4
- Dossier A10
- Dwars kijken
- Expats
- Fietsverkenningen zuidwestflank Amsterdam
- Get your kicks on the E3
- Groeten uit Vinexland
- Het ontwerp
- Het product
- IJ-tje
- Na dato
- Noord-Amsterdam
- Poldernormen
- Rond Brussel
- Sloop
- Stedenatlas
- Strijd om de ruimte
- Tand des tijds
- Turtle 1
- Wat doet dat daar
- Weststrook
- Zinloze mobiliteit
Trefwoorden
- Aids
- Amsterdam
- Architectuur
- Auteursrecht
- Auto
- Bajes
- Bedrijventerrein
- Berlin
- Bos en Lommermarkt
- Brussel
- China
- Corona
- Drugs
- Eindhoven
- Fietsen
- Ghana
- Groot-Amsterdam
- India
- Luchthaven
- Markt
- Monumenten
- Ontwerpen
- Openbaar Vervoer
- Openbare ruimte
- Psychiatrie
- Reclamemasten
- Rotterdam
- Schiphol
- Shopping
- Snelweg
- Teksten voor fotoboeken
- Toerisme
- Veiling Aalsmeer
- Veldhoven
- Verboden toegang
- Verrommeling
- Vinex
- Wegen